Czat codziennie 21:00 | Poczta | Księga gości | Lista dyskusyjna | Poezja | Galeria różności |   PORTAL o HBV   | ZIOŁOLECZNICTWO

:: Choroba   :: Diagnostyka   :: Leczenie   :: Kontakt   :: O Stowarzyszeniu   :: Strona główna  


Zapalenie wątroby typu C


Stanowisko National Institutes of Health (maj 2000 rok)
(2000) NIH Publication No. 99-4230 May 1999
zaktualizowano w listopadzie 2000
Źródło artykułu: www.mp.pl


Wprowadzenie

W Stanach Zjednoczonych wirus hepatitis C (HCV) jest jedn? z najczęstszych przyczyn przewlekłej choroby wątroby. Jest odpowiedzialny za około 20% przypadków ostrych wirusowych zapaleń wątroby, około 60-70% przewlekłych zapaleń i około 30% przypadków marskości, niewydolno?ci i raka wątroby. Prawie 4 miliony Amerykanów, tj. 1,8% populacji, ma przeciwciała anty HCV, wskazujące na czynne lub przebyte zakażenie wirusem. W USA wirusowe zapalenie wątroby typu C jest przyczyną około 8-10 tysięcy zgonów rocznie. Cechą charakterystyczną wirusa hepatitis C, jest wywoływanie zakażenia o przebiegu przewlekłym. U co najmniej 75% chorych na ostre wirusowe zapalenie wątroby typu C najprawdopodobniej rozwinie się zapalenie o przebiegu przewlekłym. Przewlekłe WZW C cechuje się zmiennością przebiegu i rokowania. Istnieje grupa chorych, u których nie występująobjawy chorobowe, a w badaniach biochemicznych stwierdza się prawidłową aktywność aminotransferaz. Biopsja wątroby wykazuje cechy niewielkiego uszkodzenia miąższu. Rokowanie w tej grupie chorych jest dobre. Z drugiej strony, istniejąchorzy, u których zakażenie ma ciężki przebieg, stwierdza się u nich liczne objawy, obecność HCV RNA w surowicy, a w badaniach biochemicznych nieprawidłową aktywnoś aminotransferaz. U takich chorych najprawdopodobniej rozwinie się marskość i niewydolność wątroby.

Pomiędzy tymi dwiema skrajnymi grupami znajdują się chorzy, u których występują nieznacznie nasilone objawy choroby i nieznacznie zwiększona aktywność aminotransferaz. Rokowanie w tej grupie jest niepewne. Naukowcy szacują, że u co najmniej 20% chorych na przewlekłe WZW C rozwinie się marskość wątroby, a proces ten zajmie około 10 do 20 lat. Po 20-40 latach u pewnego odsetka tych chorych może też wystąpić pierwotny rak wątroby. Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C może spowodować rozwój marskości, niewydolności oraz raka wątroby. U około 20% chorych po 10-20 latach trwania choroby rozwija się marskość. Niewydolność wątroby w następstwie przewlekłego WZW C jest najczęstszą przyczyną transplantacji wątroby w USA. W krajach rozwiniętych zakażenie wirusem hepatitis C jest najczęstszą przyczyną rozwoju pierwotnego raka wątroby. We Włoszech, Hiszpanii i Japonii co najmniej połowa przypadków pierwotnego raka wątroby wykazywała związek z zakażeniem HCV. Mężczyźni, uzależnieni od alkoholu, chorzy na marskoąć wątroby, osoby powyżej 40. roku życia i zakażeni przewlekle powyżej 10 lat są najbardziej narażeni na rozwój pierwotnego raka wątroby.

Czynniki ryzyka i sposób przenoszenia

Zakażenie HCV rozprzestrzenia się przede wszystkim poprzez kontakt z krwią i produktami krwiopochodnymi. Transfuzje krwi oraz wielokrotne stosowanie źle wysterylizowanych igieł i strzykawek stało się przyczyną rozprzestrzenienia zakażenia HCV w USA. Dzięki wprowadzeniu w 1991 roku rutynowych testów przesiewowych stwierdzających obecność przeciwciał anty HCV oraz poprawie jakości testów w połowie 1992 roku, praktycznie wyeliminowano tę drogę zakażenia. Coraz częściej, jednak, spotyka się chorych, u których nie wykazano ekspozycji na krew a wywiad nie podaje informacji dotyczących wcześniejszych iniekcji.

Najbardziej narażone na zakażenie HCV są:

  • osoby poddane transfuzji krwi przed czerwcem 1992 roku, kiedy wprowadzono czułe testy przesiewowe w kierunku wykrycia zakażenia HCV
  • osoby narażone na częstą ekspozycję na produkty krwiopochodne, dotyczy to chorych na hemofilię, poddanych przeszczepom narządów, chorych na przewlekłą niewydolność nerek lub choroby nowotworowe wymagające chemioterapii
  • pracownicy ochrony zdrowia, u których nastąpiło przypadkowe ukłucie igłą
  • osoby uzależnione od narkotyków (stosowanych dożylnie), również te, które stosowały narkotyki wiele lat temu
  • dzieci urodzone z matek zakażonych HCV Pozostałe grupy zwiększonego ryzyka zakażenia to:
  • osoby z tzw. grupy ryzykownych zachowań seksualnych, posiadający licznych partnerów seksualnych, u których rozpoznaje się choroby przenoszone drogą płciową
  • osoby stosujące kokainę, szczególnie drogą donosową przez aplikatory używane przez wiele osób


Zakażenia perinatalne

Zakażenia noworodków nie są częste. Wyniki badań wskazują na to, że tylko 5% noworodków urodzonych z matek nosicielek HCV także ulega zakażeniu. Przebieg choroby u noworodków jest zwykle łagodny i bezobjawowy. Ryzyko przeniesienia zakażenia z matki na dziecko rośnie wraz ze zwiększeniem liczby cząsteczek wirusa we krwi matki. Karmienie piersią nie powoduje zarażenia.

Zakażenia poprzez kontakty seksualne

Zakażenie drogą płciową, w przypadku osób pozostających w związkach monogamicznych jest rzadkie. Poza tym rozprzestrzenianie się wirusa poprzez kontakty seksualne nie zostało jednoznacznie udowodnione, a wyniki badań są sprzeczne. Obserwacje prowadzone w grupie osób zakażonych HCV posiadających jednego stałego partnera seksualnego wykazały mały odsetek zakażonych partnerów (<5%) przy czym stwierdzono obecność licznych dodatkowych czynników sprzyjających zakażeniu. Z tego powodu zmiany stylu życia u partnerów monogamicznych nie są zalecane. Badanie przeciwciał anty HCV u partnerów seksualnych może być pomocne w poradnictwie. Chorym, którzy utrzymują kontakty z wieloma partnerami seksualnymi zaleca się poradnictwo w zakresie bezpiecznych praktyk seksualnych, które zmniejszają ryzyko zakażenia nie tylko HCV ale także HBV i HIV.

Inne drogi zakażenia

Przypadkowe zakażenia stwierdza się w przypadku, gdy nie można określić źródła zakażenia. Stanowią one około 10% przypadków ostrego WZW C i około 30% przypadków przewlekłego WZW C. Określane są również mianem zakażeń sporadycznych. Zakażenia takie mogą być następstwem ekspozycji na wirusa podczas nacięć, zranień, iniekcji lub różnych procedur medycznych.

Wirus hepatitis C

HCV jest małym (o średnicy 40-60 nm), jednoniciowym wirusem należącym do rodziny Flaviviridae. Wirus ten ulega szybkim mutacjom, zmiany białek otoczkowych pomagają "oszukiwać" system immunologiczny. Istnieje co najmniej 6 głównych genotypów i ponad 50 podtypów HCV. Różne genotypy mają różny rozkład geograficzny. Genotypy 1a i 1b są najczęstsze w USA. Genotypy 2 i 3 występują u zaledwie 10-20% chorych. Istnieje pewna niewielka różnica w ciężkości przebiegu choroby u pacjentów zakażonych różnymi genotypami. Chorzy zakażeni genotypami 2 i 3 lepiej odpowiadają na terapię interferonem alfa.

Objawy kliniczne

Większość chorych na przewlekłe WZW C nie ma objawów choroby wątroby. Jeżeli objawy sąobecne mają one charakter łagodny, niespecyficzny i przemijający:

  • zmęczenie
  • niewielki dyskomfort lub tkliwość w prawym podżebrzu
  • nudności
  • utrata apetytu
  • bóle mięśni i stawów

Podobnie badanie fizykalne może nie wykazywać żadnych odchyleń lub jedynie niewielk? hepatomegalię oraz tkliwość w prawym podżebrzu. Niektórzy chorzy maj? paj?czki naczyniowe lub rumienie dłoniowe.

Objawy sugerujące marskość wątroby

Objawy stają się wyraźniejsze, gdy u chorego rozwinie się marskość wątroby lub gdy zapalenie ma ciężki przebieg. Oprócz uczucia znużenia, chory może odczuwać: osłabienie siły mięśniowej, pogorszenie apetytu, nudności, zmniejszenie masy ciała, zmianę zabarwienia moczu, świąd skóry, retencję płynów, puchlinę brzuszną.

W badaniu fizykalnym można stwierdzić :
  • powiększenie wątroby
  • powiększenie śledziony
  • żółtaczkę
  • zaniki mięśniowe
  • przeczosy na skórze
  • wodobrzusze
  • obrzęki

Objawy pozawątrobowe

Objawy pozawątrobowe występują u około 1-2% zakażonych HCV. Najczęściej występuje krioglobulinemia, której towarzyszą:
  • zmiany skórne, jak rumienie, zapalenie naczyń, pokrzywka
  • bóle mięśniowo-stawowe
  • objawy choroby nerek
  • neuropatia
  • obecność krioglobulin, czynnika reumatoidalnego, małe stężenie komplementu w surowicy

Inne powikłania przewlekłego WZW C to:
  • kłębkowe zapalenie nerek
  • porfiria skórna późna

Choroby związane z hepatitis C:
  • seronegatywne zapalenie stawów
  • zespół Sjögrena
  • chłoniak nieziarniczy
  • fibromialgia
  • liszaj płaski

Testy serologiczne

Testy enzymoimmunologiczne

Testy te służą do wykrywania przeciwciał anty HCV. Obecnie stosowane są testy III. generacji, EIA-3, o większej czułości i specyficzności niż uprzednio stosowane. Mimo to, nawet podczas stosowania tych testów zdarzają się przypadki odpowiedzi fałszywych (fałszywie-dodatnich lub fałszywie-ujemnych). Najlepszą metodą potwierdzenia zakażenia jest wykrycie HCV RNA metodą polimerazowej reakcji łańcuchowej (PCR). Obecność HCV RNA w surowicy wskazuje na czynne zakażenie. Testy HCV RNA są szczególnie pomocne w diagnostyce zakażenia u tych chorych, u których testy EIA w kierunku stwierdzenia obecności przeciwciał anty HCV budzą wątpliwości. Taka sytuacja zachodzi np. w przypadku chorych z upośledzoną odpornością. U tych osób często nie wykrywa się obecności przeciwciał anty HCV, pomimo czynnego zakażenia, gdyż produkowana przez nich ilość przeciwciał jest niewystarczająca do wykrycia testami EIA. Także chorzy z objawami ostrego WZW w początkowym okresie rozwoju choroby w pierwszych testach mają często negatywny wynik oznaczenia przeciwciał anty HCV. W takich przypadkach oznaczenie HCV RNA umożliwia postawienie właściwego rozpoznania.

Metoda immunoblottingu

Metodę tę stosuje się jako tzw. test potwierdzenia. Najczęściej wykonywany jest test "Western blot". Surowica jest inkubowana na nitrocelulozowych błonach, na których umieszczone są cztery elektroforetycznie rozdzielone białka wirusowe (HCV). Jeżeli w surowicy znajduj? się przeciwciała anty HCV, to reagują one z antygenowymi białkami wirusa znajduj?cymi się na błonie. Zmiana koloru (reakcja barwna dzięki dodanemu enzymowi) wskazuje na to, że przeciwciała reagują z białkami. Test jest uznawany za dodatni, gdy reakcja dotyczy co najmniej dwóch białek wirusa, natomiast gdy dotyczy tylko jednego białka wirusa, traktowany jest jako nieokreślony lub wątpliwy.
Testy immunoblot są pomocne w niektórych sytuacjach klinicznych. Stosuje się je w celu weryfikacji rozpoznania u chorych, u których np. wykryto przeciwciała anty HCV metodą EIA, ale u których nie stwierdza się obecno?ci HCV RNA. Taka sytuacja może wystąpić u osób po przebytym zakażeniu HCV lub w przypadku przewlekłego zakażenia, gdy ilość cząsteczek wirusa jest na tyle mała, że staje się ona niewykrywalna (takie przypadki zdarzają się coraz rzadziej z uwagi na coraz większą czułość badania PCR). Jeżeli test immunoblot -anty HCV jest pozytywny, świadczyć to może o tym, iż pacjent jest ozdrowieńcem po przebytym zapaleniu wątroby typu C i ma przetrwałe przeciwciała przeciwko wirusowi. Jeżeli test immunoblot jest negatywny, test EIA najprawdopodobniej był fałszywie dodatni. Testy immunoblot stosuje się rutynowo w przypadkach stwierdzenia metodą EIA przeciwciał anty HCV w bankach krwi.

Amplifikacja PCR

Amplifikacja, czyli namnożenie materiału genetycznego wirusa umożliwia wykrycie małej ilości cząsteczek wirusa w surowicy. Testy umożliwiające wykrycie HCV RNA są specyficzne i stanowią skuteczną metodę potwierdzającą obecność czynnego zakażenia. Testy te najczęściej wykonuje się u osób, u których aktywność aminotransferaz jest prawidłowa lub jedynie nieznacznie zwiększona, kiedy nie stwierdza się obecności przeciwciał anty HCV i w niektórych innych przypadkach diagnostyki chorób wątroby. Metoda ta jest szczególnie pomocna w diagnostyce u chorych poddanych leczeniu immunosupresyjnemu, np. po przeszczepie narządów lub w przypadku chorych na przewlekłą niewydolność nerek. Obecnie, jednak, nie ma jeszcze testów PCR akceptowanych przez FDA (Food and Drug Administration) do powszechnego użytku. Wiele komercyjnych laboratoriów stosuje swoje własne testy. Nie ma standaryzacji czułości i niezawodności testów. Dlatego lekarz, zlecając oznaczenie HCV RNA metod? PCR powinien skierować chorego do sprawdzonej, wiarygodnej pracowni.

Biochemiczne wskaźniki zakażenia wirusem hepatitis C :
  • U przewlekle zakażonych zwiększa się aktywność aminotransferaz: alaninowej i asparaginianowej maksymalnie 20-krotnie, u większości chorych jednak mniej niż 5-krotnie.
  • Aktywność aminotransferazy alaninowej jest w większości przypadków większa niż asparaginianowej jednak te proporcje mogą być odwrotne u chorych na marskość wątroby.
  • Aktywności fosfatazy alkalicznej i gammaglutamylotranspeptydazy s? zazwyczaj prawidłowe, mogą być jednak zwiększone w przypadku marskości wątroby.
  • Obecność czynnika reumatoidalnego, mała liczba płytek krwi i krwinek białych jest częsta u chorych na marskość wątroby i wskazuje na zaawansowanie choroby.
  • Stężenia dehydrogenazy mleczanowej i kinazy kreatynowej są zwykle prawidłowe.
  • Stężenie albumin i aktywność protrombiny pozostają zazwyczaj prawidłowe do czasu końcowego stadium choroby
  • Stężenia żelaza i ferrytyny mogą być nieznacznie zwiększone

Ilościowe oznaczanie HCV RNA w surowicy

Istnieje kilka metod umożliwiających pomiar miana lub stężenia wirusa w surowicy, co pośrednio wskazuje na ładunek wirusa. Są to metody z zastosowaniem technik hybrydyzacji (PCR i bDNA - branched DNA signal amplification assay). Nie ma standaryzacji metod ilościowych i to powoduje, że wyniki badania tej samej próbki w różnych laboratoriach różnią się między sobą. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że stężenie HCV RNA w surowicy może się zmieniać samoistnie 3-10 razy.
Pomimo tych niedogodności dobrze wykonane badanie ilościowe dostarcza ważnych informacji o przebiegu zakażenia HCV. Ładunek wirusa nie koreluje ze stopniem ciężkości zapalenia wątroby, ani nie jest wskaźnikiem złego rokowania, jak to ma miejsce w przypadku zakażenia HIV. Koreluje natomiast z wrażliwością na terapię przeciwwirusową. Częstość pozytywnych odpowiedzi na leczenie interferonem i rybawiryną jest większa u chorych z małym stężeniem HCV RNA. Istnieje kilka definicji małego stężenia HCV RNA, lecz najczęściej określa się tym mianem liczbę cząsteczek wirusa mniejszą niż 2 miliony kopii na mililitr (ml). Monitorowanie liczby cząsteczek wirusa na wczesnym etapie leczenia może informować o prawdopodobnej odpowiedzi na leczenie. Jednak z uwagi na wymienione niedogodności testów nie powinny być one stosowane rutynowo. Konieczne jest opracowanie testów czulszych i bardziej wiarygodnych.

Genotypowanie i serotypowanie HCV

Znanych jest 6 genotypów i ponad 50 podtypów wirusa hepatitis C. Znajomość genotypu i serotypu (genotypowo specyficzne przeciwciała) jest pomocna w określaniu sposobu leczenia. Pacjenci z genotypem 2 i 3 są około trzy razy bardziej wrażliwi na terapię interferonem oraz leczenie skojarzone interferonem alfa i rybawiryn?. W zależności od genotypu określa się czas trwania leczenia skojarzonego. Chorym z genotypami 2 i 3 zaleca się 24-tygodniowy cykl leczenia, podczas gdy pacjentom z genotypem 1 zaleca się cykl 48-tygodniowy. Z tego powodu genotypowanie jest pomocne w praktyce klinicznej. Raz oznaczony genotyp nie wymaga ponownego określania, genotypy nie zmieniają się w czasie leczenia.

Chorzy wykazujący prawidłowe wartości aktywności aminotransferaz.
U niektórych chorych na przewlekłe WZW C stwierdza się prawidłową aktywność aminotransferaz w surowicy (ALT), w kolejnych oznaczeniach. W takich przypadkach należy potwierdzić zakażenie za pomocą oznaczenia HCV RNA. Stwierdzenie obecności HCV RNA wskazuje na to, że u chorego występuje czynny przewlekły proces zapalny, pomimo prawidłowej aktywności aminotransferaz.

Biopsja wątroby

Biopsja wątroby nie jest warunkiem rozpoznania choroby, jest jednak pomocna w określeniu stopnia ciężkoąci choroby, zaawansowania procesu włóknienia, oraz trwałoąci uszkodzenia struktury zrazikowej. Barwienia podstawowe: hematoksylina i eozyna oraz metody trójbarwne np. wg Massona są stosowane w celu określenia stopnia martwicy, aktywności zapalnej oraz stopnia włóknienia. Specyficzne immunohistochemiczne barwienie na obecność HCV nie jest badaniem rutynowym. Biopsja wątroby jest także pomocna w diagnozowaniu innych chorób wątroby, jak uszkodzenie alkoholowe czy hemochromatoza.
W zapaleniu wątroby typu C mogą występować następujące zmiany w tkance wątrobowej:
  • martwica okołowrotna, określana mianem martwicy kęsowej (obecnie interface hepatitis)
  • martwica hepatocytów i ogniskowe nacieczenie zapalne w parenchymie
  • zapalenie okołowrotne
  • włóknienie
    - w stopniu początkowym: ograniczone do dróg wrotnych
    - w stopniu pośrednim: ekspansja poza system wrotny i mostki między przestrzeniami wrotnymi i polem centralnym
    - w stadium zaawansowanym: marskość charakteryzująca się zaburzeniami strukturalnymi z włóknieniem i regeneracją

Aktywność zapalna (grading) i włóknienie (staging) w zapaleniu wątroby oceniane są za pomocą odpowiednich stopni, co jest pomocne w prowadzeniu chorych z przewlekłym zapaleniem wątroby. Rożróżnia się następujące stopnie aktywności zapalnej (wg HAI - przyp. tłum.):
  • 0 - brak zmian zapalnych,
  • 1 - aktywność minimalna,
  • 2 - łagodna,
  • 3 - umiarkowana,
  • 4 - duża .

Stopień włóknienia może być określany podobnie. System punktowy jest pomocny w badaniach klinicznych nad przewlekłym WZW.

Zastosowanie biologii molekularnej w badaniu bioptatu

Immunodiagnostyka z zastosowaniem poliklonalnych i monoklonalnych przeciwciał w celu wykrycia antygenu HCV w bioptacie wątroby jest przedmiotem prac badawczych. Jednak testy te nie są komercyjnie dostępne i nawet podczas badań przeprowadzanych przez naukowców wykrywalność antygenu HCV w tkance wątroby wynosi zaledwie około 60-70% w grupie chorych na przewlekłe WZW C, w większości dotyczy to chorych z dużą wiremią w surowicy. Testy te wymagają specjalnego przechowywania tkanki wątroby i dlatego nie są zalecane do badań rutynowych.

Rozpoznanie

Podejrzenie zakażenia wirusem hepatitis C zachodzi w większości przypadków, gdy u chorego obserwuje się zwiększoną aktywność aminotransferaz w surowicy. Zakażenie potwierdzone jest stwierdzeniem obecności HCV RNA w surowicy.

Ostre wirusowe zapalenie wątroby typu C

Rozpoznanie ostrego WZW C opiera się na stwierdzeniu objawów, takich jak: żółtaczka, łatwe męczenie się i nudności z towarzyszącym zwiększeniem aktywności enzymów wątrobowych, głównie ALT (zwykle 10-krotnie) oraz obecnością przeciwciał anty HCV. Niekiedy diagnostyka ostrego zapalenia może być trudna, ponieważ przeciwciała anty HCV nie zawsze są obecne w początkowym okresie choroby. U około 30-40% chorych przeciwciała anty HCV nie są wykrywane w okresie 2-8 tygodni po wystąpieniu objawów chorobowych. W takich przypadkach rozpoznanie można potwierdzić, wykonując oznaczenia HCV RNA w surowicy, lub powtarzając oznaczenia przeciwciał anty HCV po upływie miesiąca od pierwszych objawów chorobowych.

Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C

Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C rozpoznaje się wtedy, gdy w surowicy występują przeciwciała anty HCV, a zwiększona aktywność aminotransferaz w surowicy utrzymuje się co najmniej 6 miesięcy. Oznaczenie HCV RNA metodą PCR potwierdza rozpoznanie i jednocześnie dokumentuje obecność wiremii. U prawie wszystkich chorych na przewlekłe WZW C stwierdza się obecność genomu wirusa wykrywalnego metodą PCR. Problem diagnostyczny stanowią ci chorzy, u których nie są wytwarzane przeciwciała anty HCV z powodu immunosupresji lub nieprawidłowej czynności układu odpornościowego. W takich przypadkach zaleca się oznaczenie HCV RNA. Dotyczy to chorych po przeszczepach narządów miąższowych, chorych dializowanych, przewlekle otrzymuj?cych kortykosteroidy oraz chorych na agammaglobulinemię. Rozpoznanie jest także trudne w przypadku chorych, u których stwierdza się przeciwciała anty HCV i jednocześnie występowanie innej choroby wątroby, np. zapalenia alkoholowego, autoimmunologicznej choroby wątroby lub zaburzeń związanych z nadmiernym gromadzeniem żelaza - hemosyderozy lub hemochromatozy. W takich przypadkach może to oznaczać wynik fałszywie dodatni albo świadczący o przebytym zakażeniu lub o obecnym łagodnym zakażeniu, które zaostrzyło się w wyniku innej choroby podstawowej. Także u tych chorych zaleca się oznaczenie HCV RNA.

Diagnostyka różnicowa

W diagnostyce różnicowej należy brać pod uwagę następujące jednostki chorobowe:
  • autoimmunologiczne zapalenie wątroby
  • przewlekłe wirusowe zapalenie typu B i D
  • alkoholowe zapalenie wątroby
  • stwardniające zapalenie dróg żółciowych
  • chorobę Wilsona
  • niedobór alfa 1 antytrypsyny
  • polekowe uszkodzenia wątroby

Leczenie

W USA obowiązują dwa protokoły leczenia przewlekłego WZW C :
  • monoterapia interferonem alfa
  • leczenie skojarzone interferonem alfa i rybawiryną

Leczenie skojarzone charakteryzuje większa częstość trwałej odpowiedzi (sustained response SR) niż ma to miejsce w przypadku monoterapii. Leczenie skojarzone jest jednak droższe i obarczone większą ilością działań niepożądanych. Mimo tego, obecnie preferuje się leczenie skojarzone, monoterapię rezerwując dla grupy chorych, u których występują przeciwwskazania do stosowania rybawiryny.
Na rynku dostępnych jest kilka typów interferonu alfa: alfa-2a, alfa-2b i consensus interferon (IFN con). Te postacie interferonu są podawane podskórnie trzy razy w tygodniu, w dawkach 3 milionów jednostek (MU) (w przypadku IFN con jest to dawka 9 ug). Rybawiryna w przeciwieństwie do innych doustnych leków przeciwwirusowych jest podawana dwa razy dziennie w 200 mg kapsułkach do pełnej dobowej dawki 1000 mg w przypadku chorego o masie ciała mniejszej niż 75 kg (165 funtów) lub 1200 mg w przypadku chorych powyżej 75 kg. Leczenie interferonem lub leczenie skojarzone z zastosowaniem rybawiryny prowadzi do szybkiego zmniejszenia aktywności ALT w surowicy u 50-75% chorych oraz do zmniejszenia stężenia HCV RNA do wartości niewykrywalnych u 30-50%. Jednak długotrwała poprawa występuje tylko u tych, u których HCV RNA "zanika" w czasie terapii i pozostaje niewykrywalne także po zakończeniu leczenia. Odpowiedź jest określana jako trwała "sustained response" jeżeli HCV RNA pozostaje niewykrywalne w surowicy przez co najmniej 6 miesięcy po zakończeniu terapii.

W przypadku monoterapii interferonem około 30-35% chorych staje się HCV RNA negatywnymi podczas kuracji, ale u prawie połowy z nich efekt ten nie utrzymuje się po zakończeniu leczenia. W tym przypadku częstość trwałej odpowiedzi (SR) wynosi tylko około 15-20%. Leczenie skojarzone z zastosowaniem interferonu i rybawiryny prowadzi do zaniku HCV RNA u około 50-55% chorych, a trwała odpowiedź (SR) występuje u około 35-45%. Wyniki te potwierdzają większą częstość zaniku HCV RNA w trakcie leczenia i mniejszą częstość wznowy replikacji po zakończeniu leczenia skojarzonego. Czas leczenia zależy od tego, czy stosuje się monoterapię czy leczenie skojarzone oraz od rodzaju genotypu. W przypadku monoterapii interferonem zaleca się 48-tygodniowy cykl leczenia niezależnie od rodzaju genotypu. W przypadku leczenia skojarzonego czas leczenia zależy od rodzaju genotypu. W przypadku chorych z genotypem 2 i 3 częstość pozytywnych odpowiedzi na leczenie jest większa (60-70%) i 24-tygodniowy cykl leczenia skojarzonego przynosi wyniki porównywalne z cyklem 48-tygodniowym. W przeciwieństwie do tej grupy, w przypadku chorych z genotypem 1 częstość pozytywnych odpowiedzi na leczenie jest mniejsza (w przypadku leczenia skojarzonego jest to 25-35%) i 48-tygodniowe cykle zwiększają częstość trwałych odpowiedzi. Z powodu różnic w odpowiedzi na leczenie, celowe wydaje się określenie genotypu przed wdrożeniem terapii.

Kto powinien być leczony?

Chorzy, u których stwierdza się obecność przeciwciał anty HCV, obecność HCV RNA w surowicy, zwiększoną aktywność aminotransferaz oraz cechy przewlekłego zapalenia wątroby w bioptacie i u których nie ma przeciwwskazań do leczenia powinni zostać poddani leczeniu skojarzonemu interferonem alfa i rybawiryną. Konsensus National Institutes of Health zaleca, aby terapię ograniczyć do chorych, u których stwierdza się histopatologiczne cechy progresji choroby.
Zgodnie z tymi zaleceniami leczeni powinni być wszyscy chorzy, u których występuje: włóknienie, umiarkowane lub ciężkie nacieczenie zapalne i martwica w bioptacie. Chorzy, u których zmiany zapalne są mniej zaawansowane powinni być indywidualnie kwalifikowani do leczenia z uwzględnieniem całego obrazu chorobowego. Kwalifikacja chorych nie powinna się opierać na obecności lub braku objawów chorobowych, sposobie zakażenia, genotypie HCV RNA czy stężeniu HCV RNA w surowicy.
Chorym na marskość wątroby stwierdzoną w badaniu histopatologicznym powinno się zaproponować leczenie, jeżeli nie mają objawów dekompensacji, takich jak: wodobrzusze, utrzymująca się żółtaczka, wyczerpujące krwotoki z żylaków, czy objawy encefalopatii wątrobowej. Badania nie wykazały jednak korzystnego wpływu monoterapii interferonem ani też leczenia skojarzonego na wydłużenie czasu przeżycia tych chorych. Chorzy powyżej 60 rż. powinni być indywidualnie kwalifikowani do leczenia, mimo iż korzyści z terapii w tej grupie chorych nie są zbyt dobrze udokumentowane, a działania niepożądane bardziej nasilone aniżeli w grupie młodszych chorych. Korzyści z monoterapii interferonem u dzieci chorych na WZW C nadal nie są jednoznacznie określone. Podobnie, w przypadku stosowania rybawiryny u dzieci nie ustalono jeszcze dokładnie dawek i nie określono profilu bezpieczeństwa tego leku w pediatrii. Obecnie w przypadku dzieci zaleca się monoterapię interferonem, natomiast rybawiryny nie powinno się stosować poza akceptowanymi programami badań klinicznych.
U chorych zakażonych równocześnie HCV i HIV, korzyści leczenia w kierunku zakażenia HCV także nie zostały dostatecznie dowiedzione. Decyzję o leczeniu zakażenia HCV w przypadku chorego zakażonego jednocześnie HIV należy podjąć z rozwagą, biorąc pod uwagę stosowane aktualnie przez zakażonego leki i jego stan ogólny. Jeżeli liczba CD4 jest prawidłowa lub nieznacznie odbiega od normy (>400/ml), uzyskuje się odpowiedź na leczenie zbliżoną do odpowiedzi jaka występuje w przypadku pacjentów niezakażonych HIV. Korzyści z terapii skojarzonej nie zostały udokumentowane w przypadku chorych zakażonych HIV, a rybawiryna może wchodzić w interakcje z innymi lekami antyretrowirusowymi.
W wielu takich niejasnych przypadkach wskazania do terapii powinny być co jakiś czas ponownie rozważane. W dobie intensywnych badań nad zakażeniem HCV, istnieje nadzieja na opracowanie skuteczniejszych terapii już w ciągu kilku lat i wtedy być może wskazania do leczenia będą rozszerzone. U chorych wykazujących klinicznie znamienne objawy pozawątrobowe, takie jak krioglobulinemia czy kłębkowe zapalenie nerek, terapia interferonem alfa może spowodować remisję objawów chorobowych. Niestety, w tej grupie dość często występuje nawrót objawów po zakończeniu leczenia. U niektórych chorych długotrwała, przewlekła terapia interferonem alfa może być prowadzona niezależnie od stwierdzenia obecności HCV RNA w surowicy, jeżeli objawy kliniczne pod wpływem tego leczenia ustępują.

Kto nie powinien być leczony?

Terapii nie zaleca się poza kontrolowanymi programami badań klinicznych w następujących przypadkach:
  • obecność klinicznych objawów zdekompensowanej marskości wątroby w następstwie zakażenia HCV
  • prawidłowa aktywność aminotransferaz
  • chorzy po przeszczepach: nerek, wątroby, serca i innych organów miąższowych
  • chorzy z przeciwwskazaniami do leczenia

Przeciwwskazania do leczenia interferonem alfa obejmują: ciężką depresję lub inne zaburzenia neuropsychiatryczne, uzależnienie od alkoholu lub innych substancji, choroby autoimmunologiczne (takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń, łuszczyca), choroby szpiku kostnego, możliwa ciąża (chora nie jest w stanie przestrzegać kontroli urodzin). Przeciwwskazania do stosowania rybawiryny (tj. do leczenia skojarzonego z zastosowaniem rybawiryny) obejmują: niedokrwistość, dysfunkcję nerek, chorobę niedokrwienną serca, choroby naczyń mózgowych, a także, jak wyżej, niemożność kontroli urodzin. Interferon alfa wywołuje szereg objawów neuropsychiatrycznych. Długotrwałe leczenie może powodować: nadwrażliwość, niepokój, zmiany osobowości, depresję, a nawet ostrą psychozę i myśli samobójcze. Chorzy, u których wcześniej występowały zaburzenia psychiatryczne i choroby neurologiczne są szczególnie podatni na wystąpienie takich objawów. Podczas stosowania interferonu zaleca się całkowite odstawienie alkoholu. Leczenie interferonem może być nieefektywne u chorych wcześniej uzależnionych od alkoholu lub środków odurzających. Dlatego w przypadku chorych, którzy mają krótki wywiad odstawienia alkoholu, czy narkotyków należy dokładnie rozważyć podjęcie leczenia interferonem. Zaleca się około 6-miesięczną przerwę od momentu odstawienia alkoholu lub narkotyków do chwili wdrożenia leczenia. Pacjenci pozostający nadal w uzależnieniu od alkoholu czy narkotyków w niektórych przypadkach mogą być leczeni, ale powinni wtedy pozostawać pod stałą kontrolą lekarza, który prowadzi terapię przeciw uzależnieniu. Można leczyć chorych, którzy jednocześnie otrzymują metadon.
Leczenie interferonem alfa może indukować powstawanie przeciwciał. Przeciwciała pojawiają się po 6- i 12-miesięcznym leczeniu u około 2% chorych, szczególnie w przypadku, gdy już wcześniej występowały u nich tego rodzaju zaburzenia (np. zwiększone miano przeciwciał przeciwjądrowych lub przeciwtarczycowych). Podczas leczenia obserwuje się zaostrzenie występujących już wcześniej chorób autoimmunologicznych, jak np. reumatoidalnego zapalenia stawów, czy łuszczycy. Interferon alfa ma wpływ supresyjny na szpik kostny, dlatego chorzy wykazujący trombocytopenię <75000/mm3 lub neutropenię <1000/mm3, powinni być dokładnie monitorowani z częstą kontrolą morfologii. Rybawiryna wywołuje hemolizę krwinek czerwonych w różnym stopniu u różnych chorych. Dlatego pacjenci z wcześniej występującą hemolizą lub niedokrwistością (Hb<11 g, lub Ht<33) nie powinni otrzymywać rybawiryny. Podobnie chorzy na chorobę niedokrwienn? serca lub choroby naczyń mózgowych nie powinni stosować tego leku, gdyż niedokrwistość może nasilić objawy z niedokrwienia. Opisywane są przypadki zawału mięśnia sercowego i udaru występujące podczas leczenia skojarzonego interferonem alfa i rybawiryną. Rybawiryna jest w większości wydalana przez nerki. U chorych na choroby nerek może wystąpić hemoliza o ciężkim przebiegu, nawet zagrażająca życiu. Nie powinno się stosować rybawiryny u pacjentów wykazujących poziom kreatyniny w surowicy >2,0 mg/dl.
Rybawiryna w badaniach prowadzonych na zwierzętach powodowała uszkodzenie płodów, dlatego nie należy jej podawać kobietom, które nie są w stanie zapewnić kontroli urodzin. Interferon alfa nie powinien być stosowany u kobiet ciężarnych z uwagi na swoje działanie antymitotyczne i antyproliferacyjne. Leczenie skojarzone powinno być stosowane z rozwagą i ostrożnie. Pacjentów należy dokładnie poinformować o możliwych działaniach niepożądanych jeszcze przed rozpoczęciem leczenia.

Działania niepożądane

Działania niepożądane najczęściej występujące (u ponad 10% chorych) podczas leczenia interferonem alfa to:
  • zmęczenie
  • bóle mięśniowe
  • bóle głowy
  • nudności i wymioty
  • zaczerwienienia skóry w miejscu wkłucia
  • stany podgorączkowe i gorączka
  • zmniejszenie masy ciała
  • rozdrażnienie
  • depresja
  • łagodne uszkodzenie szpiku kostnego
  • utrata włosów (odwracalna)

Większość z tych objawów ma charakter łagodny lub umiarkowany. Największe nasilenie objawów występuje w pierwszych tygodniach leczenia, szczególnie po pierwszych iniekcjach. Później objawy te ulegają zmniejszeniu. Paracetamol może być pomocny w łagodzeniu bólów mięśniowych i gorączki. Działania niepożądane mogą być mniej nasilone, gdy interferon jest podawany wieczorem. Zmęczenie i depresja rzadko są na tyle uciążliwe by wymagały zmniejszenia dawki interferonu czy nawet zakończenia terapii. Depresja i zaburzenia osobowości, które występują w trakcie leczenia interferonem mogą być na tyle słabo wyrażone, że pozostają niezauważone przez samego chorego, dlatego każdy taki objaw wymaga dalszej wnikliwej obserwacji.

Rybawiryna także wywołuje działania niepożądane, a leczenie skojarzone jest na ogół gorzej tolerowane niż monoterapia. Działania niepożądane najczęściej towarzyszące stosowaniu rybawiryny to :
  • niedokrwistość
  • zmęczenie i rozdrażnienie
  • świąd
  • wysypki skórne
  • uczucie zatkania nosa, zapalenie zatok i kaszel

Rybawiryna w zależności od stosowanej dawki powoduje hemolizę krwinek czerwonych. Podczas leczenia skojarzonego stężenie hemoglobiny zmniejsza się zwykle o około 2-3 g/dl, a hematokryt o 5-10%. Zmniejszenie stężenia hemoglobiny jest bardzo zróżnicowane. Zaczyna się zwykle pomiędzy 1. a 4. tygodniem leczenia i może się dalej pogłębiać. U niektórych chorych występują objawy niedokrwistości, jak: zmęczenie, duszność, kołatanie serca, bóle głowy. Niektóre publikacje donoszą, że nagłe zmniejszenie stężenia hemoglobiny może wywołać objawy dusznicy bolesnej u osób predysponowanych oraz dalsze następstwa, takie jak zawał mięśnia serca czy udar mózgu. Z tego względu rybawiryny nie powinno się podawać chorym z wcześniej występującą niedokrwistością oraz chorym na objawową chorobę niedokrwiennę serca i choroby naczyń mózgowych. Jeśli u takiego chorego występują wskazania do leczenia, powinno się raczej zastosować monoterapię interferonem.
Rybawiryna wywołuje także inne objawy, jak świąd czy uczucie zatkania nosa. Są to efekty histaminowopodobne, które występują u około 10-20% pacjentów i są zwykle łagodne, najwyżej umiarkowane. U niektórych chorych objawy astmy, zapalenie zatok, czy nawracające zapalenia oskrzeli mogą być wyraźniej zaznaczone. Ważne jest, by zostały one właściwie zinterpretowane, ponieważ w niektórych przypadkach konieczne może być zmniejszenie dawki rybawiryny (o 200 mg/dobę), a nawet odstawienie leku.

Rzadziej występujące działania niepożądane podczas stosowania interferonu alfa w monoterapii lub w trakcie leczenia skojarzonego (u mniej niż 2% chorych) to :
  • choroby autoimmunologiczne (szczególnie tarczycy)
  • ciężkie zakażenia bakteryjne
  • znaczna trombocytopenia
  • napady padaczkowe
  • depresja, myśli i próby samobójcze
  • retinopatia (mikrokrwotoki)
  • utrata włosów i szumy w uszach

Rzadkie objawy niepożądane to: niewydolność krążenia, niewydolność nerek, utrata wzroku, zwłóknienie płuc i posocznica. Opisywane wypadki zgonu nastąpiły w wyniku niewydolności krążenia, udaru, samobójstwa i posocznicy. Wyjątkowo rzadkim objawem jest pogorszenie przebiegu choroby. Tłumaczy się to indukowaniem autoimmunologicznego zapalenia wątroby, ale w rzeczywistości przyczyna nie została dokładnie określona. Z tego powodu w trakcie leczenia należy monitorować aktywność aminotransferaz. Jeżeli aktywność ALT zwiększa się dwukrotnie w porównaniu z wartością wyjściową, terapię należy wstrzymać, a chorego poddać obserwacji. Niektórzy z tych chorych wymagają podania kortykosteroidów.

Chorzy, którzy nie odpowiadają na leczenie

Pacjenci, którzy nie odpowiedzieli trwale na leczenie interferonem w monoterapii, mogą odpowiedzieć na 24-tygodniowy cykl leczenia skojarzonego, szczególnie, jeżeli podczas leczenia interferonem stali się HCV RNA-negatywni. Inną możliwością jest długotrwałe lub ciągłe podawanie interferonu, które jest możliwe tylko wtedy, gdy interferon jest dobrze tolerowany i ma wyraźny wpływ na aktywność aminotransferaz oraz na obraz histopatologiczny, pomimo braku klirensu HCV RNA w surowicy.
Konieczne jest jednak wdrożenie do terapii nowych preparatów. Obiecujące wydają się być nowsze warianty długo działającego interferonu (postaci interferonu alfa zmodyfikowanej przez dodanie polietylenoglikolu - PEG), preparat ten może być podawany jeden raz w tygodniu, a jego stężenie w surowicy nie zmienia się. Stosuj?c tak? postać leku, unika się wahań jego stężenia w surowicy, a tym samym zmniejszaja się objawy uboczne, które występują podczas podawania preparatu trzy razy w tygodniu. Pegylowany interferon (PEG IFN) oraz IL-10 obecnie poddawane są badaniom w kontrolowanych prospektywnych próbach klinicznych. Obiecujące są także badania z zastosowaniem innych cytokin oraz nowych leków antywirusowych, jak inhibitory polimerazy RNA, helikazy czy proteaz.

Algorytmy postępowania :

Algorytm terapii :

Ustal rozpoznanie na podstawie: aktywności aminotransferaz, obecności przeciwciał anty HCV, obecności HCV RNA w surowicy, cech przewlekłego WZW w bioptacie

Określ wskazania do leczenia i przeanalizuj przeciwwskazania

Określ genotyp HCV

Poinformuj chorego o działaniach niepożądanych i omów z nim możliwe niepowodzenie leczenia

Rozpocznij leczenie: interferonem alfa w dawce 3 MU, podawanym podskórnie 3 razy w tygodniu oraz rybawiryną podawaną doustnie w dawce 1000 lub 1200 mg/dobę

W 1, 2 i 4 tygodniu, a następnie w odstępach co 4-8 tygodni określaj działania niepożądane i badaj liczbę krwinek oraz aktywność aminotransferaz

W 24 tygodniu zbadaj aktywność aminotransferaz i stężenie HCV RNA

U chorych z genotypem 2 i 3 zakończ leczenie

U pacjentów z genotypem 1 zakończ leczenie w przypadku, gdy nadal stwierdza się obecność HCV RNA w surowicy lub kontynuuj terapię do 48 tygodni, jeżeli nie stwierdza się HCV RNA w surowicy.

Powtórz oznaczenie HCV RNA w surowicy po zakończeniu leczenia

Po zakończeniu leczenia kontroluj aktywność aminotransferaz w odstępach co 2-6 miesięcy.

U chorych, którzy pozytywnie odpowiedzieli na leczenie, powtórz oznaczenie HCV RNA w surowicy po 6 miesiącach od zakończenia leczenia

Przed rozpoczęciem leczenia :

Wykonaj biopsję wątroby, aby potwierdzić rozpoznanie zapalenia wątroby typu C, określ stopień zaawansowania choroby, przeprowadź diagnostykę różnicową. W przypadkach, gdy biopsja jest przeciwwskazana, jak np. w chorobach układu krzepnięcia, można zastosować leczenie skojarzone bez uprzedniej biopsji

Oznacz HCV RNA w surowicy metodą polimerazowej reakcji łańcuchowej (PCR), aby ocenić wiremię

Określ genotyp HCV, co pomoże prognozować czas trwania terapii

Oznacz liczbę krwinek i aktywność aminotransferaz - określ wartości wyjściowe przed leczeniem

Poinformuj pacjenta o ryzyku i korzyściach płynących z leczenia

Przedstaw dokładnie choremu, jakie działania niepożądane mogą wystąpić podczas leczenia

W trakcie leczenia :

Monitoruj liczbę krwinek i aktywność aminotransferaz w 1, 2 i 4 tygodniu, a następnie w odstępach co 4-8 tygodni

Zmniejsz dawkę rybawiryny jednorazowo o 200 mg/d, jeżeli pojawia się znamienna niedokrwistość (stężenie hemoglobiny <10 g/dl) lub zmniejszenie hematokrytu <30% Wstrzymaj podawanie rybawiryny, jeżeli pojawi się ciężka niedokrwistość (Hb<8,5 g/dl lub Ht<26%)

Skontroluj obecność HCV RNA w surowicy metodą PCR w 24 tygodniu leczenia. Jeżeli nadal stwierdza się obecność HCV RNA w surowicy, zakończ terapię. Jeżeli nie stwierdza się obecności HCV RNA w surowicy, a chory ma genotyp 1 (1a lub 1b), kontynuuj leczenie przez następne 24 tygodnie.

Poinformuj o konieczności kontroli urodzin podczas leczenia i przez następne 6 miesięcy po jego zakończeniu

Podczas terapii co 3-6 miesięcy kontroluj stężenie hormonu tyreotropowego

Pod koniec leczenia wykonaj oznaczenie HCV RNA aby sprawdzić, czy uzyskano pozytywną odpowiedź na leczenie

Po terapii :

Kontroluj aktywność aminotransferaz co 2 miesiące przez okres 6 miesięcy

6 miesięcy po zakończeniu leczenia określ HCV RNA metodą PCR.

Jeżeli nie stwierdza się obecności HCV RNA w surowicy (wynik testu jest negatywny) szanse na utrzymanie się trwałej odpowiedzi na leczenie są duże. Nawroty po tym okresie zdarzają się rzadko.

Przyszłość WZW C

Badania

Prowadzone są badania na hodowlach tkankowych, które umożliwiają prześledzenie przebiegu zakażenia poza organizmem ludzkim. Modele zwierzęce i komórkowe są bardzo ważne dla zrozumienia sposobu replikacji wirusa i sposobu uszkadzania komórki, co pomaga w rozwijaniu metod umożliwiających kontrolę i hamowanie namnażania wirusa.

Testy diagnostyczne

Prowadzone są badania mające na celu stworzenie czulszych i jednocześnie tańszych testów umożliwiających pomiar HCV RNA oraz stwierdzenie obecności antygenu w surowicy i w tkance wątrobowej. Pomimo niezłej jakości ogólnie dostępnych testów, nadal zdarzają się chorzy, u których pomimo zakażenia testy są fałszywie negatywne oraz, odwrotnie, osoby niezakażone, u których testy są fałszywie dodatnie.

Nowe terapie

Prowadzone są badania mające na celu wytworzenie nowych leków hamujących rozwój wirusa. Interesujące są prace z zastosowaniem inhibitorów enzymów: proteaz, helikaz i polimeraz. Pomocne mogą być leki blokujące wejście wirusa HCV do komórki (blokujące receptor), blokujące syntezę białek wirusa, inhibitory glikozylacji oraz leki hamujące produkcję antygenu HCV (IRES inhibitory). Także inne, niespecyficzne cytoprotekcyjne środki mogą być pomocne poprzez np. hamowanie uszkodzenia komórki przez wirusa. Prowadzone są badania mające na celu wykorzystanie rybozymów, oraz oligonukleotydów w procesie zahamowania replikacji wirusa. Wszystkie te badania pozostają w fazie eksperymentalnej i nie zostały jeszcze wdrożone do prób klinicznych.

Zapobieganie zakażeniu

W chwili obecnej jedyną metodą prewencji zakażenia HCV jest badanie dawców krwi, poprawa warunków przechowywania i otrzymywania preparatów krwiopochodnych oraz informowanie chorych o zagrożeniu wynikającym z ryzykownych zachowań. Programy mające na celu propagowanie stosowania igieł jednorazowego użytku przez osoby uzależnione od narkotyków zmniejszyły rozprzestrzenianie się wirusa w tej grupie. Nie ma szczepionek i immunoglobulin zabezpieczających przed zakażeniem i w chwili obecnej nie podejmuje się prób ich wyprodukowania, ze względu na to, że takie produkty wymagałyby zastosowania przeciwciał przeciwko wszystkim genotypom wirusa. Niemniej jednak, postępy w immunologii, nowe metody immunizacji być może umożliwią w niedalekiej przyszłości stworzenie szczepionki przeciwko WZW C.

Bibliografia

Alter, M. J. (1996). Epidemiology of hepatitis C. European Journal of Gastroenterology & Hepatology, 8(4), 319-323.
American Medical Association. (1995). Prevention, diagnosis, and management of viral hepatitis: A guide for primary care physicians[Fact sheet]. Chicago, IL.
Centers for Disease Control and Prevention. (Accessed 1996, November 25). Hepatitis A to E. http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hepatitis/slideset/httoc.htm
Centers for Disease Control and Prevention. (1998). Recommendations for prevention and control of hepatitis C virus (HCV) infection and HCV-related chronic disease. Morbidity and Mortality Weekly Report, 47,1-39.
Hoofnagle, J. H., & Di Bisceglie, A. M. (1997). The treatment of chronic viral hepatitis. New England Journal of Medicine, 336(5), 347-356.
Lemon, S. M., & Thomas, D. L. (1997). Vaccines to prevent viral hepatitis. New England Journal of Medicine, 336(5), 196-204.
McDonnell, W. M., & Lok, A. S. (1996). Testing for hepatitis C virus RNA in serum: When and how Viral Hepatitis Reviews, 2(2), 81-83.
McHutchison, J. G., Gordon, S. C., Schiff, E. R., et al. (1998). Interferon alfa-2b alone or in combination with ribavirin as initial treatment for chronic hepatitis. New England Journal of Medicine, 339(21), 1485-1492.
Proceedings of the National Institutes of Health Consensus Development Conference (1997). Management of hepatitis C. Hepatology, 26 (Supplement 1).
Strader, D. B., & Seeff, L. B. (1996). The natural history of chronic hepatitis C infection. European Journal of Gastroenterology & Hepatology, 8(4), 324-328.


Powrót »



Nieinwazyjne Badanie Wątroby
»
Ważne!
::Artykuły medyczne
::Artykuły prasowe
::Szpitale i poradnie
::ZIOŁOLECZNICTWO
::Felietony Prometeuszy
::Słownik medyczny
::Linki medyczne i inne
::Top lista i liczniki
»
Prometeusze
Kontakt ze Stowarzyszeniem
tel. stacj. 75 612 00 17
kom. 602 172 907 (T-Mobile)
::Pomoc psychologiczna
::Kilka ważnych pism
»
Blog
»
Spotkania Prometeuszy
::
Spotkania dla pacjentów
w ramach kampanii
"HCV można pokonać"
»
FAQ przeczytaj koniecznie
:: Czy prawidłowy poziom transaminaz (Alat i Aspat) wyklucza obecność zakażenia HCV?
:: Czy można zakazić się poprzez kontakty seksualne?
:: Jakie jest ryzyko przeniesienia (transmisji) HCV z zarażonej matki na dziecko?
:: Jakie są objawy zakażenia wirusem HCV i choroby, jaką ten wirus wywołuje?
:: Czy Hepatitis C można wyleczyć?
:: Jakie leki obecnie są stosowane w leczeniu HCV?
:: Czy zakażeni HCV powinni się szczepić przeciwko HBV (wzw typu B)?
:: Czy można się zakazić od domownika, który jest HCV+?
:: Jak zostać członkiem Stowarzyszenia PROMETEUSZE
»
Regulacje prawne
:: Pozew o odszkodowanie
:: Karta praw pacjenta
»
Nasz Partner


»
Podziękowania
:: Członkom Honorowym
:: Firmom:





:: Polskiej Grupie Ekspertów HCV
:: Wszystkim lekarzom, którzy wspierają nasze działania
:: Władysławowi Rysiowi i Zbigniewowi Barteczka za wiersze. Brunowi za "koraki" i aukcje charytatywne.
:: Maciejowi, Monice oraz Ewelinie i wszystkim psychologom za pomoc chorym
:: Naszym webmasterom i administratorom:
Arturowi i Włodkowi,
oraz Piotrowi, Tygrysowi, Ktosi i Andzi
:: Wszystkim za wpisy do księgi gości
:: Wszystkim, którzy wspierają naszą akcję
:: Aptece "Królewskiej" z Wałbrzycha

»
Moja komórka
:: Pobierz baner
»
Popieramy
reklama, tworzenie stron, hosting, wałbrzych, wizytówki, poligrafia
globalpharmacia, cumind hr
akcja Pajacyk
wielka orkiestra świątecznej pomocy

Nasze konto: ING Bank Śląski o/Wałbrzych 61 1050 1908 1000 0022 7301 0526













Copyright © 2001-2014    Prometeusze    All rights Reserved.

telewizja przemysłowa   porady dla webmasterów, pozycjonowanie